فن پاسخگویی به سوالات چند گزینه ای

نحوه ی پاسخگویی به سوالات چند گزینه ای

مقدمه:

مسئله گزینش و انتخاب در دانشگاه ها از زمانی آغاز شد که تعداد داوطلبان ورود به دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی بیش از ظرفیت این مؤسسات گردید . برای انتخاب دانشجو ازبین این داوطلبان لاجرم باید ملاکی به کار می رفت . در ابتدا چون کل تعداد داوطلب رقم چندان بزرگی را تشکیل نمی داد ، از روش های معمولی امتحان که در کلاس های دبیرستان یا دانشگاه به کارمی رفت استفاده می شد، یعنی تعدادی سؤالات تشریحی یا انشائی به
داوطلب داده می شد ، سپس داوطلب به تفصیل به آن سؤالات تشریحی یا انشائی پاسخ می گفت ، آنگاه ورقه ها  بوسیله مربیان یا استادان دانشگاه تصحیح می گردید و بر اساس نمره ای که به داوطلبان داده می شد ، تعداد مورد نیاز از بین آنان انتخاب می گردید .

این روش امتحان کردن و گزینش ضمن اینکه دارای این فایده بود که از طریق سؤالات گسترده پاسخ یا تشریحی ، یاانشائی اطلاعات نسبتاً جامعی در زمینه های درسی از داوطلب گرفته می شد ، مشکلاتی نیز در بر  داشت . یکی از مشکلات این گونه امتحان کردن مسئله نظری بودن یا تقریبی بودن نمرات این گونه امتحانات بود ، بدین نحو که نظر تصحیح کننده در نمرات    می توانست بسیار مؤثر باشد . علاوه بر این ، مشکل بسیار مهم و اساسی این گونه امتحانات که بتدریج جدی تر می گردید مسئله  زمان لازم برای تصحیح و ارزشیابی آنها بود . بتدریج که تعداد داوطلب زیادتر می گردید این مسئله حادتر می شد ، به نحوی که عملاً امتحان کردن از یک گروه چند ده هزار نفری با آن طریق غیر ممکن می شد .

با توجه به مشکلات فوق ،‌ فکر استفاده از قالب های آزمون های بسته پاسخ ، به ویژه فرم های چند گزینه ای به تدریج قوت گرفت به نحوی که در کنکور سال 1342 برای اولین بار آزمون های چند گزینه ای برای انتخاب دانشجو مورد استفاده واقع شد و به تدریج استفاده از این نوع آزمون ها جایگزین روش های قبلی گردید (  هر چند که از سال 43 تا 48 دانشگاه های دولتی و اغلب  مؤسسات خصوصی آموزش عالی به تبعیت از دانشگاه تهران شیوه تستی را رها کردند و طرح سؤالات یک جوابی و تصحیح و محاسبه دستی را ترجیح دادند ) و طرح چند گزینه ای به کار بردند و در مدت کوتاهی ( با استفاده از افراد ماهر به عنوان تصحیح کننده و بعداً با استفاده از کامپیوتر ) نتایج را استخراج کرده و براساس بالاترین نمرات ، افراد مورد نیاز دانشگاه ها را انتخاب و به کلاس ها بفرستند .

این سهولت ها و محاسنی که در این روش امتحان کردن وجود داشت مسئولان انتخاب دانشجو وبرگزار کنندگان امتحانات را از درک مسائل فنی بسیار جدی که در راه استفاده از این آزمون ها موجود بود بازداشت و در نتیجه بی توجهی به مبانی علمی و اساس روانسنجی این گونه آزمون ها مشکلات بسیار بوجود آمد . بحث درباره مشکلات و نقایص ملاک های امتحانات ورودی و نقد علمی آنان در حوصله این جزوه نیست ، ضمن اینکه هدف این مجموعه نیز نقادی امتحانات ورودی نیست . اما از آنجا که آگاهی به پاره ای از مسائل مربوط به آزمون ها خود کمکی برای شناخت ماهیت آنها و در نتیجه راهنمایی برای داوطلبان در پاسخ دادن به این آزمون هاست ، در این مقاله پاره ای از مسائل و مشکلات مربوط به این زمینه را مورد بررسی قرار خواهیم داد و خواهیم دید که چگونه نقص قواعد و قوانین آزمون سازی در پاره ای از موارد به امتحان شونده در راه رسیدن به پاسخ درست سؤالات کمک می کند .

بنابراین ،‌ هدف ما در اینجا این است که نکاتی از فن آزمون سازی که برای داوطلب آگاهی به آنها مفید است مورد بحث قرار دهیم و با بررسی عیب و نقص سؤالات چند گزینه ای ،‌  داوطلب را برای پاسخ گویی به این گونه سؤالات آماده سازیم .

تحقیقات و مطالعات گوناگون نشان داده است که آموزش فنون آزمون سازی توانایی امتحان شونده را برای پاسخگویی به سؤالات عینی افزایش می دهد . نمونه ای از این تحقیقات ، تحقیقی است که بوسیله وال استرم و بئرسما انجام گرفت . آنها به دانش آموزان کلاس نهم روش آزمون سازی و نیز خطاهایی را که در ساختن آزمون های چند گزینه ای پیش می آید آموختند ، آنگاه نمره آنها را در یک آ‍زمون چند گزینه ای درسی با نمره گروهی از همکلاسانشان که در مطالب مورد سنجش هم پایه بودند مقایسه کردند و مشاهده نمودند که گروهی که مطالبی درباره آزمون سازی یاد گرفته بودند نتایج بسیار بهتری کسب کردند .

انگیزه ام از نوشتن این پیک این بوده است که به گروهی از داوطلبان که امکانات کمتری جهت آماده شدن برای شرکت در امتحانات ورودی دارند کمک کند . امکان رفتن به کلاس های کنکور ، گرفتن نوارها ، کتاب ها ، آزمون ها و غیره برای تعداد کمی از شرکت کنندگان موجود است و اکثر داوطلبان به چنین امکاناتی دسترسی ندارند ، به ویژه داوطلبانی که در شهر های دوردست زندگی می کنند یا آنانی که قدرت مالی ندارند تا از چنین امکاناتی بهره برند .

در این بخش کوشش بر این بوده است که مطالب تخصصی لازم برای داوطلبان شرکت در امتحانات ورودی دانشگاه ها با زبان نسبتاً ساده ای بیان گردد .

در فصل اول این متن کلیاتی درباره آ‍زمون های عینی به ویژه آ‍زمون های چند گزینه ای و ویژگی های اساسی روانسنجی آنها گفته می شود . در فصل دوم حدس و گمان در آزمون های چند گزینه ای و راه هایی که داوطلب می تواند از عامل حدس در پاسخ گویی به سؤالات بهره گیرد مورد بحث قرار می گیرد . در فصل سوم نکاتی در زمینه تهیه آ‍زمونهای چند گزینه ای با مثال های متعدد برای راهنمایی داوطلب در پاسخ گویی به این سؤالات بیان می شود .

آزمون : 

کلمه آزمون که در مقابل کلمه خارجی test بکار رفته به معنی وسیع کلمه عبارت است از هر گونه ملاک یا ابزار سنجش و اندازه گیری و به معنی  حدودتر ،این کلمه بیشتر در اندازه گیری های روانی تربیتی به کار می رود و عبارت است از مجموعه ای از سؤالات که برای سنجش استعداد خاصی تهیه شده است . آزمون ها از جهات مختلف تقسیم بندی شده اند .

از جهت محتوا آزمون ها را به چند دسته تقسیم کرده اند :

آزمون های هوش کلی ،‌ آزمون های استعداد های ویژه ،‌ آ‍زمون های پیشرفت تحصیلی و پرسش نامه های سنجش رغبت و علائق .

چون در امتحانات ورودی از آزمون های هوش و آزمون های پیشرفت تحصیلی استفاده می شود به اجمال درباره این دو دسته سخن خواهیم گفت .آزمون های هوش که در امتحانات ورودی دانشگاه های ایران ( سال های گذشته ) بکار می روند از نوع گروهی و بر پایه تئوری تحلیل عوامل ساخته شده اند .

این آزمون ها معمولاً شامل دو بخش کلامی و غیر کلامی یا شکلی است . بخش کلامی غالباً شامل قسمت هایی مانند استدلال کلامی ، روابط عددی ، تکمیل جمله ها ، تاثیر روانی کلمات ، حافظه و غیره می باشد و بخش غیر کلامی از قسمت هایی نظیر استدلال شکلی ، روابط فضایی ، نسبت اشکال و غیره تشکیل شده است .

آزمون های پیشرفت تحصیلی در واقع میزان دانش و تسلط فرد به موضوعات درسی مدرسه ای رااندازه می گیرند . در امتحانات ورودی آزمون های  یشرفت تحصیلی متعددی در زمینه های مختلف درسی ساخته و اجرا می شوند . برخی از این آزمون ها مانند زبان انگلیسی ، ایدئولوژی ، زبان فارسی و غیره تقریباً برای همه رشته ها یکسان است و برخی از آنها در رشته های خاصی بکار می روند .

آزمون های پیشرفت تحصیلی هم به شکل انشایی و هم به شکل عینی مطرح می شود . همه داوطلبان با شکل سؤالات انشایی به خوبی آشنایی دارند . سؤالات انشایی خود به دو صورت است :گسترده پاسخ و کوتاه پاسخ . در سوالات گسترده پاسخ شخص آزادی عمل دارد که درمحدوده زمان داده شده در پاسخ سؤال هر چه می تواند بنویسد اما در سؤالات کوتاه پاسخ ، پاسخ ها محدود به یک کلمه ، احیاناً یک عبارت است . مثلاً : نام ماده سمی
که در برگ های تنباکو وجود دارد چیست ؟

سؤالات کوته پاسخ را می توان به شکل کامل کردنی مطرح کرد . مثلاً : نام ماده سمی که دربرگ های تنباکو وجود دارد . . . است . که پاسخ گو با قرار دادن یک کلمه یا یک عبارت کوتاه جای خالی جمله را کامل می کند .

درسؤالات بسته و یا عینی ، هر سؤال شامل یک متن و تعدادی گزینه یا پاسخ است که شخص باید پاسخ درست را از بین گزینه ها انتخاب کند . سؤالات عینی به شکل های گوناگون ارائه شده اند که مشهور ترین شکل های آن دو حالتی ، چند گزینه ای و جور کردنی است.

سؤالات دوحالتی ممکن است به شکل صحیح-غلط باشد که در آن صورت متن سؤال به صورت جمله ای مطرح می شود که پاسخگو باید روی «ص» یا «غ» علامت بزند یعنی مشخص کند که جمله صحیح است یا غلط مثلاً:

پیغمبر اسلام ( ص ) در هیچ مکتبی درس نخوانده بود .      ص         غ

که باید روی «ص» یا صحیح علامت زد . سؤالات دو حالتی به شکل آری-نه نیز مطرح می گردند.

مثلاً: نام چند شهر در زیر داده شده است . برای شهرهایی که پایتخت هستند روی «آری» وشهرهایی که پایتخت نیستند روی «نه» علامت بزنید .

1-لندن                          آری      نه

2-شیکاگو                   آری          نه

3-استامبول                آری            نه  

سؤالات دو حالتی به شکل های گوناگون دیگری نیز مطرح شده اند . هر چند که ساختن سؤالات دوحالتی نسبتاً ساده است ولی ایرادات و اشکالاتی بر آنها وارد است . مهم ترین مسئله در سؤالات دو حالتی این است که حدس و گمان در پاسخگویی به این سؤالات بسیار مؤثراست . یعنی کسی که به محتوای مطالب مورد سؤال در فرم دو حالتی آگاهی نداشته باشدممکن است با احتمال زیاد به نیمی از سؤالات پاسخ درست دهد . برای اینکه این عامل کمتر اثر گذاشته و خطای کمتری از این منبع حاصل گردد ، شکل سؤالات چند گزینه ای مطرح گردیده است . سؤالات چند گزینه ای از یک متن یا ساقه سؤال و چند گزینه تشکیل یافته که تعداد گزینه ها معمولاً بین سه تا پنج گزینه است . در هر سؤال و چند گزینه ای یکی از گزینه ها به عنوان پاسخ درست یا بهترین پاسخ و دیگر گزینه ها به عنوان گزینه های انحرافی هستند . مثلاً سؤال زیر را در نظر بگیرید :

صدای اول قلب ، مربوط به بسته شدن ناگهانی کدام دریچه یا دریچه ها است ؟

1-دریچه های سینی آئورتی و ششی     2-دریچه های دو لختی و سه لختی

3-دریچه سه لختی                                      4-دریچه دو لختی

این سؤال یک سؤال چهار گزینه ای است ، چون دارای چهار پاسخ است که پاسخ درست آن گزینه شماره 2 ( دریچه های دو لختی و سه لختی ) است و گزینه های شماره 1، 3 و 4 پاسخ های غلط یا گزینه های انحرافی هستند .

دربین انواع سؤالات عینی دیگر ، فرم چند گزینه ای امروزه بیش از همه شهرت و کاربرد دارد. نگاهی به آزمون های استاندارد جدیدتر نشان می دهد که نوع سؤالات چند گزینه ای به طرز بسیار گسترده ای بکار می رود . دلیل این امر چیست ؟

اول اینکه این نوع از سؤالات قابل تطبیق به زمینه های بسیار متفاوتی است . از این نوع سؤالات برای اندازه گیری تقریباً تمام عملکرد های آموزشی مورد نظر می توان استفاده کرد که شامل « فرایندهای عالی تر ذهنی » نیز می شود ، دوم اینکه در سؤالات چند گزینه ای عامل حدس اثر کمتری دارد ، به ویژه در مقایسه با سؤالات صحیح غلط هر چه تعداد گزینه ها بیشتر شود اثر عامل حدس کمتر می شود . سوم اینکه ، با این نوع از سؤالات می توان پاسخنامه های کامپیوتری استفاده کرد و بوسیله ماشین آنها راتصحیح نمود .

ضمن محاسنی که در مورد سؤالات چند گزینه ای ذکر گردید مشکلاتی نیز در این زمینه وجود دارد که این مشکلات را از کتاب تاکمن ( فصل 4 ، صفحه 92) ذکر می کنیم .

تهیه و تدارک این نوع سؤالات مشکل است چون :

1-برای این سؤالات گزینه های قابل قبولی باید تهیه کرد .

2-برای آزمایش پاسخ درست و گزینه های انحرافی در این گونه سؤالات معمولاً نیاز به برخی آزمایش های مقدماتی ، تحلیل و اصلاحات می باشد . این شرایط کاربرد چنین سؤالاتی را محدود نموده است . ولی متاسفانه در پاره ای از موارد ، سؤالاتی مورد استفاده قرارمی گیرند که آزمایش های لازم روی آنها انجام نگرفته و تغییرات و اصلاحات لازم درآنها بعمل نیامده است.

آزمون های چهار گزینه ای  

همانطور که قبلاً اشاره شد ، معمولاً آزمون های چند گزینه ای بین سه تا پنج گزینه دارند که یکی از آنها به عنوان پاسخ درست یا بهترین پاسخ و بقیه آنها گزینه های انحرافی هستند . نقش گزینه انحرافی این است که احتمال پاسخ درست را به صورت تصادفی کمتر کند ، یعنی کسی که پاسخ درست سؤال را نمی داند ، یکی از این گزینه های انحرافی راانتخاب کند . بنابراین گزینه ها باید با پاسخ درست هماهنگ بوده و شباهت داشته باشد ، در غیر این صورت نظر پاسخگو را به خود جلب نمی کند .

یکی از مسائل مهم در آزمون های چند گزینه ای تهیه گزینه های انحرافی است . بر این اساس ساختن سؤالاتی که پنج یا بیشتر از پنج گزینه مناسب داشته باشد بسیار دشوار است .
از طرف دیگر ، هرچه تعداد گزینه کمتر باشد ، احتمال یافتن پاسخ درست به صورت تصادفی بیشتر می شود ، یعنی عامل حدس اثر بیشتری در نتیجه آ‍زمون می گذارد . با توجه به این محدودیت ها و مشکلات است که آزمون های چهار گزینه ای رواج بیشتری یافته است . چون از طرفی تعداد گزینه های انحرافی در آنها چندان زیاد نیست ، یعنی می توان با کمی تلاش برای یک سؤال سه گزینه انحرافی فراهم کرد و از طرف دیگر این نوع سؤالات با داشتن سه گزینه انحرافی احتمال شانس و تصادف را در پاسخ دادن کمتر
می کند .

براساس آنچه گفته شد ، اکنون از فرم سوال چهارگزینه ای بیش از هر فرم دیگر سوالات بسته استفاده می شود . تقریباً تمام سوالات تستی که در امتحانات ورودی دانشگاه های ایران بکار رفته به شکل سوالات چهار گزینه ای بوده است . بدین لحاظ مطالب این پیک از این پس روی آزمون های چهار گزینه ای متمرکز خواهد شد . فرم های دیگر آزمون های عینی در صفحات قبل به اختصار مورد بحث قرار گرفت تا خواننده پیک این واقعیت رادریابد که سوالات آزمون های پیشرفته تحصیلی صرفاً به فرم چهار جوابی نیست بلکه این
سوالات به شکل ها و فرم های بسیار متفاوت حتی فراتر از آنچه در این مختصر مورد بحث قرار گرفته
ارائه می شوند .

سوالات چهار گزینه ای مانند سوالات چند گزینه ای دیگر از دو قسمت اساسی تشکیل شده است .

1-قسمت اصلی یا ساقه یا متن سوال که محتوا و موضوع سوال را مطرح می کند .

2-فهرستی از گزینه ها با پاسخ ها ( چهار گزینه ) که یکی از آنها پاسخ درست و یا بهترین پاسخ است . گزینه های دیگر انحرافی ، موجه نما و یا غلط انداز هستند که پاسخ درست را در بین خود جای داده اند و هدفشان این است که اگر پاسخگو ، پاسخ درست را نمی داند نظر او را به خودشان جلب کنند . متن سوالات چهار گزینه ای ممکن است به دو صورت مطرح گردد:

به صورت عبارت استفهامی و یا بصورت عبارت ناقص ، ساختن سوالات استفهامی نسبتاً آسانتر است . معمولاً کسانی که تجربه بیشتری در آزمون سازی دارند از فرم عبارات ناقص استفاده می کنند . با استفاده از فرم عبارات ناقص گزینه ها معمولاً کوتاهتر شده وزمان کمتری صرف خواندن سوالات می شود . مثلاً یکی از سوالات مطرح شده در کتابچه های راهنمای کنکور (کتاب شماره 6، سوال 559) بدین صورت است :

کدامیک از مطالب زیر از نظر اسلام در مورد «فقاع» درست است ؟

 1-آبی است که از جو می گیرند و حلال است .

2-آبی است که از جو گرفته می شود و حرام است .

3-آبی است که از جو گرفته شده و مکروه است .

4-آبی است که از جو می گیرند و به آن «ماءالشعیر» گویند .

در چهار گزینه این سوال که بصورت استفهامی بیان شده ، عبارت «آبی است که از جو می گیرند » تکرار شده و موجب طولانی شدن گزینه ها گشته است . می توان سوال را به صورت عبارت ناقص تهیه کرد تا در فرم بهتری قرار گیرد :

از نظر اسلام «فقاع» آبی است که از جو می گیرند و . . .

1-حلال است           2-حرام است

3-مکروه است          4-به آن ماءالشعیر می گویند.

نوع معمولی سوالات چهار گزینه ای فقط یک پاسخ درست دارد . در نوع دیگری از این سوالات ممکن است تمام چهار گزینه درست باشند و از پاسخگو خواسته شود که بهترین پاسخ ممکن را انتخاب کند . مثلاً سوال 33 هوش و استعداد تحصیلی کنکور سراسری کشور در تیرماه 53 چنین بوده است :

فردی که وظایف خود را به نحو شایسته و به موقع انجام دهد فردی است :

1-مؤمن           2-مصمم

3-وقت شناس        4-مسئول

طبق نظر سازنده سوال ، مسئول یعنی گزینه 4 بهترین پاسخ بوده است ، البته فردی که وظایف خود را به نحو شایسته و به موقع انجام دهد می توان به او «مؤمن» ، «مصمم» و «وقت شناس» نیز گفت . قبلاً اشاره شد که عده ای معتقدند که سوالات چند گزینه ای صرفاً فرایند بازشناسی و یا در بهترین حد ، حافظه را می سنجد ولی اگر در ساختن سوالات چهارگزینه ای مهارت به کار رود می توان بسیاری از استعداد های عالی ذهن را در زمینه های  حصیلی سنجید . با این سوالات می شود سطوح مختلف یادگیری از  ازشناسی تا کاربرد را مورد ارزیابی قرار داد. مثلاً سؤالات زیر صرفاً حافظه را می سنجد :

کدامیک از غذاهای زیر موقعی که در بدن سوخته می شود بیشترین تعداد کالری را تولید می کند :

الف-1 گرم چربی                              ب- 1 گرم شکر  
 ج- 1 گرم نشاسته                              د- 1 گرم پروتئین

می توان این سوال را به شکلی طرح کرد که یکی از عالی ترین فرایند های ذهن یعنی کاربردرا بسنجد. سوالی که در زیر مطرح شده است تقریباً همان سوال بالا است که پاسخگو رابه تفکر وامیدارد و در نتیجه سنجش بهتری از استعداد های ذهنی او صورت می گیرد .

کدامیک از موارد زیر را اگر از سهم یا رژیم غذایی روزانه کم کنیم بیشترین کاهش را در کالری موجب  می شود .

الف-1 قاشق غذا خوری کره                         ب-1 قاشق غذاخوری شکر

ج-1 قطعه نان گندم                                     د-1 تخم مرغ پخته

فرم سوالات چهار گزینه ای به عنوان یک ابزار در دست سازنده آزمون است . اگر مهارت داشته باشد و بتواند خوب از این ابزار استفاده کند بهترین سؤالات ممکن را می سازد و در اندازه گیری استعداد مورد سنجش موفق خواهد بود . او با یک آزمون 50 سوالی خوب می تواند آموخته های فرد را در یک مطلب یا موضوع درسی مورد آزمایش قرار دهد و بر اساس نتایج آزمون قضاوت نسبتاً درستی درباره او بنماید ولی اگر از این ابزار به طرز نامناسبی استفاده شود مشکلات بسیار جدی به بار می آورد.

اگر فرض کنیم که سوالات خوب تهیه شده باشند و تمام اجزاء آن به تفضیلی که خواهیم دید مناسب باشند ، باز هم همواره این خطر وجود دارد که سازنده آزمون به جای اینکه سطوح مختلف یادگیری را در نظر داشته و در هر سطح تعداد مناسبی از سوالات تهیه کند به سنجش حافظه محض بپردازد . بررسی اجمالی سوالات امتحانات ورودی در چند سال گذشته نشان دهنده این است که این سوالات بیشتر حافظه را سنجیده اند . با چنین سوالاتی بیشتر  کسانی به دانشگاه ها راه می یابند که بتوانند بهتر حفظ کنند . قدرت استدلال
، درک ، تجزیه و تحلیل و فهم که پایه های کار واقعی دانشگاهی را تشکیل داده و منجر به خلاقیت در زمینه های علمی ، ادبی و هنری میگردد در آنها کمتر مشاهده می شود . 

متن سؤال  و شرایط آن  

درهرگونه سؤالی متن یا ساقه سؤال از اهمیت ویژه ای برخوردار است . اگر پاسخگو متن سوال را نفهمد ( چه سوال انشایی و چه سوالات عینی) قادر نخواهد بود که بدان پاسخ دهد . در متن سوال باید اطلاعات لازم به پاسخگو داده شود ضمن اینکه باید از دادن اطلاعات اضافی خودداری شود . انشای متن سوال باید طوری باشد که هیچ گونه مشکلی برای پاسخگو ایجاد نکند ،‌ هدف از سوال را بفهمد تا درصدد یافتن پاسخ برای آن باشد . قسمت اصلی یا متن سوال باید تا جایی که ممکن است ساده نوشته شده و قواعد دستوری
در آن رعایت شده باشد . رعایت نکردن قواعد دستوری در متن سوال موجب ابهام سوال شده و حتی کسانی که پاسخ درست را می دانند گمراه می سازد . پاسخگو با خواندن متن سوال باید مطلب را بدون اینکه نیاز داشته باشد که برای فهم آن «؟» همه گزینه ها را مطالعه کند ، درک نماید .

-سؤال زیر را بررسی کنید :

روابط ایران و کشورهای اروپایی در دوره قاجار ؟ ( سؤال شماره 25 )

1-گسترش یافت                    2-محدود شد

3-متوقف شد                          4-قطع شد

به طوری که ملاحظه می شود متن سوال خود گویا نیست و پاسخگو باید گزینه ها را نیز بخواند که سوال را دریابد . تا جایی که ممکن است مطالب و نکات مربوط به سوال باید در متن آورده شود و گزینه ها کوتاه و مختصر باشد . این کار باعث صرفه جویی در چاپ و تکثیر ، صرفه جویی در وقت پاسخگو برای خواندن سوالات و نیز کامل بودن متن سوال می شود .

درمتن سوال فقط باید مطالب لازم و مربوط به سوال قید گردد . جملاتی که حذف آنها لطمه ای به فهم سوال نمی زنند باید از قلم انداخت . همچنین از افزودن جزئیات نا مربوط به سوال باید خودداری نمود . مثلاً فرض کنید که سازنده آزمون می خواهد بداند که پاسخگو روش محاسبه مساحت مثلث را می داند یا خیر . برای این کار سوال را بدین صورت مطرح می کند که مثلاً :

قاعده مثلثی 96/19 و ارتفاع آن 7/7 است ، مساحت آن کدام است ؟ در این جا به جز مفهوم مورد سنجش مطلب دیگر نیز اضافه شده است و آن سرعت محاسبات اعداد اعشاری است . سوال را می توانستند چنین بیان کنند که قاعده 20 و ارتفاع 8 است . در این حالت مشکل اعداد دیگر مطرح نبود .

سازنده سوال باید دقت کند که یک سوال آزمون پاسخ به سوال دیگر نباشد . در پاره ای از موارد وقتی پاسخگو به پایان آزمون میرسد متوجه می شود که پاسخ به برخی از سوالات آزمون در متن سوالات دیگر بیان شده است .

متن سوالات چند گزینه ای باید طوری تهیه گردد که امکان تدارک گزینه های لازم برای آن باشد . چون در تحلیل و بررسی هایی که روی سوالات انجام می گیرد برخی از گزینه ها ممکن است نامناسب تشخیص داده شده و لازم باشد تعویض شوند باید بتوان برای متن سوال به اندازه کافی گزینه تهیه کرد . سازنده آزمون باید از نوشتن سوالاتی که نمی توان بیش از دو یا سه گزینه برای آنها تهیه کرد خودداری کند . این گونه سوالات فرض های اساسی آزمون های چند جوابی را نقض می کنند . مثلاً سوال زیر را در نظر بگیرید :

هیچکدام از حاضران این اطاق دیپلمه نیستند . ( 12، سوالات هوش کنکور سراسری کشور در سال 52 گروه ریاضی )

حسن در این اطاق است . حسن دیپلمه است .

اگر جمله اول و دوم درست باشد جمله سوم

1-ممکن است درست باشد و ممکن است درست نباشد .

2- غیر ممکن است که درست باشد .

3- غیر ممکن است که درست نباشد .

4- هیچکدام از جواب های 1 ، 2 و 3 درست نیست .

گزینه ها برای این سوال بسیار نامناسب است . برای این سوال به صورتی که مطرح شده است دوگزینه بیشتر وجود ندارد . یا جمله سوم بر پایه دو جمله دیگر درست است و یا درست نیست . گزینه های اول و چهارم غیر اصولی است و نمی توانند به عنوان گزینه های انحرافی عمل کنند یعنی غلط بودن آنها خیلی مشخص است . این سوال در واقع دو گزینه است و کوشش غیر منطقی سازنده سوال برای تبدیل آن به یک سوال چهار گزینه ای باعث
شده است که گزینه های بی فایده ای مثل 1 و 4 نوشته شود . متأسفانه در همین یک آزمون ، یعنی سوالات هوش گروه ریاضی سال 52 ، پنج سوال با این وضع و بدین فرم وجود دارد ( سؤالات شماره 324 ، 336 ، 341 ، 348 و 368 از منبع 12 ) .

وقتی چنین سوالاتی که گزینه های انحرافی آن بدرستی عمل نمی کنند مطرح گردد ، پاسخگویی که جواب درست سوال را نمی داند ولی نسبت به عامل حدس و گمان آگاه است ( در فصل دوم به تفصیل درباره این عامل بحث می کنیم ) با احتمال زیاد قادر خواهد بود که به این گونه سوالات جواب درست بدهد .

در فصل سوم کتاب درباره ویژگی های اساسی سوالات چهار گزینه ای باز هم سخن خواهیم گفت و نقایص و مسائلی که در ستون سوالات چهارجوابی امتحانات ورودی به چشم می خورد بررسی خواهیم کرد . با بررسی مسائل و مشکلات در این زمینه به داوطلبان راهنمایی های لازم داده خواهد شد که چگونه از اشتباهات سازندگان آزمون ها و عدم مهارت آنان می توان استفاده کرد تا به پاسخ درست رسید . عدم رعایت قواعد در نوشتن سوالات و ناپختگی تهیه کنندگان مواد آزمون هر چند که به نوبه خود جای بسیار تأسف است و موجب می شود که با سنجش های غیر اصولی حق بسیاری از داوطلبان با استعداد ازبین رفته ولی به هر حال آگاهی به این مسائل داوطلبان را یاری خواهد کرد تا عملکرد بهتری در این امتحانات از خود نشان دهند . اگر آزمون ها خوب تهیه شوند فقط کسانی که استعداد پاسخگویی به سوالات آنرا دارند از عهده آن بر می آیند ولی اگر بد تهیه شوند افرادی
که به مسائل و نقایص آن آشنا شوند بهتر از عهده آن بر می آیند تا کسانی که صرفاً به استعداد خود متکی باشند . 

گزینه ها و شرایط آن  

شاید مشکل ترین مرحله در ساختن آزمون های چند گزینه ای تهیه پاسخ ها یعنی تدارک یک پاسخ درست و گزینه های انحرافی   باشد . دشواری تهیه سوالات چند گزینه ای در مقایسه با سایر سوالات عینی در انتخاب گزینه های غلط یا گزینه های انحرافی است .
گزینه های انحرافی بایستی برای شخصی که پاسخ درست را نمی داند کاملاً موجه و درست به نظر برسد و در عین حال از پاسخ درست کاملاً قابل تمیز باشد . این گزینه ها طبق توصیه متخصصان آزمون سازی باید از نوع اشتباهات رایج باشد همان اشتباهاتی که اغلب پاسخ گویان مرتکب می شوند . بنابراین باید نوع اشتباهاتی را که اکثراً مرتکب می شوند در نظر گرفت و از آنها به عنوان گزینه ها ی انحرافی استفاده کرد .

در مجموعه زیر جای علامت سوال چه عددی را باید گذاشت ؟ ( سوال 25کنکور سراسری ، تیرماه 53 ) ؟
33-26-20-15-11-8-6-5

الف- 29                       ب-40                     ج-41                      د-42

دراین سوال غلط بودن گزینه الف کاملاً مشخص است چون سری اعداد از چپ به راست افزایش پیدا کرده اند ، بنابراین عدد بعد از 33 باید بزرگتر از آن باشد یک نمونه دیگر :

قانون اسلام از کدام یک از انواع قوانین زیر است ؟ ( 6، سوال شماره 261)

1-قانون ملی                      2- قانون استبدادی فرد

3-قانون استبدادی طبقاتی  4قانون مسلکی جهانی

پاسخ درست این سوال همان طور که به روشنی از آن برمی آید گزینه 4 است سه گزینه انحرافی بسیار نامناسب هستند . گزینه های 2 و 3 بار منفی نسبتاً زیادی دارند و نمی توانند بیانی از «قانون اسلام » باشند ، گزینه 1 نیز بار منفی دارد .

هرچند که بار منفی آن در حد گزینه های 2 و 3 نیست . به هر حال پاسخگو با توجه به اینکه متن سوال «قانون اسلام » است و نمی تواند و نمی بایست بصورت منفی یا ضعیفی تعریف شود گزینه 4 که تنها گزینه ای است که ظاهر را مطلوب دارد انتخاب می کند .

گزینه ها باید متناسب با متن سوال بوده و با آن هماهنگ باشند. همچنین گزینه ها باید هماهنگی را در بین خود حفظ کنند . محتوای هر گزینه باید با متن سوال ارتباط داشته باشد ، گزینه های نامربوط به نظر پاسخگوی باهوش خیلی احمقانه می رسد . مثلاً به سوال زیر توجه کنید :

بخشی از چشم که به امواج نوری حساسیت دارد .................... نامیده می شود .

الف- شبکیه        

/ 0 نظر / 8 بازدید